Қазақстанда декларациялау ережелері жаңартылғаннан кейін, салықтар ең көп талқыланатын тақырыптардың біріне айналды, әрі көпшілікте түсінбеушілік пайда болды. Бірі тұрғын үй сатып алуға алаңдайды, енді бірі — оны сатуға қатысты. Дегенмен негізгі сұрақ өзгермейді: ақшаның қайдан келгенін салық органдарына түсіндіру керек пе және бұл нақты қандай жағдайда міндетті болады.
Енді бәрін рет-ретімен қарастырайық.
Тұрғын үй құрылысының дамуы: 185 мың отбасы жаңа баспанаға қол жеткізді
Кімдерге декларация тапсыру енді қажет емес
Бұрын жалпыға бірдей декларациялау жүйесін барлық ересек қазақстандықтарға енгізу жоспарланған еді. Алайда кейін бұл тәсіл қайта қаралды. Соның нәтижесінде азаматтардың басым бөлігі үшін жыл сайын міндетті есеп беру талабы алынып тасталды.
Қазір жағдай өзгеше. Егер адам кәсіпкерлікпен айналыспаса және арнайы санаттарға жатпаса, әдетте ол жыл сайын декларация тапсыруға міндетті емес. Дегенмен бұл міндеттен толық босатылды деуге болмайды. Кейбір жағдайларда есеп беру бәрібір қажет болады.
Қандай жағдайда декларация міндетті
Жеңілдіктер енгізілгенімен, заң белгілі бір талаптарды сақтап қалды. Декларацияны шетелде активтері бар, автоматты түрде салық салынбайтын табыс алатын, цифрлық активтері бар немесе ірі қаржылық операциялар жасайтын азаматтар тапсырады. Әсіресе соңғысы қарапайым тұрғындарға жиі қатысты, әсіресе жылжымайтын мүлік сатып алу кезінде.
Қазақстандағы тұрғын үй мәмілелері баяулады: нарық сақтық танытып отыр
Пәтер сатып алу: шекара қай жерде өтеді
Заң нақты шекті көрсетеді — 20 мың АЕК. 2026 жылы бұл шамамен 86,5 миллион теңгені құрайды. Яғни пәтер құны осы сомадан асса, декларация тапсыру міндеті туындайды.
Бұл ретте бір маңызды жайтты ескеру қажет. Есеп әрдайым өткен жыл үшін тапсырылады. Мысалы, 2025 жылға декларация толтырғанда басқа АЕК қолданылады — 3 932 теңге. Соған сәйкес шекті сома шамамен 78,64 миллион теңге болады. Бұл нюанс жиі назардан тыс қалады, бірақ ол декларация тапсыру міндетіне тікелей әсер етеді.
Декларацияда не көрсетіледі
Құжатты толтырғанда тек сатып алу фактісін көрсету жеткіліксіз. Азамат қаражаттың қайдан келгенін де түсіндіруі тиіс.
Бұл ипотека, несие, жинақ, мұра немесе басқа мүлікті сатудан түскен қаражат болуы мүмкін. Яғни декларация мәміленің қаржылық негізін көрсетіп, оның ресми табыстарға сәйкестігін айқындайды.
Астанада және Алматыда пәтер бағасы: құнға шын мәнінде не әсер етеді
Салық органдары мәмілелерді қалай тексереді
Деректер тапсырылғаннан кейін салық органдары камералдық бақылау жүргізеді. Бұл тексеру қашықтан, ақпаратты талдау арқылы жүзеге асады. Мамандар табыстарды, сатып алу құнын және қаржылық операцияларды салыстырады.
Егер шығындар жарияланған табыстан айтарлықтай асып кетсе, салық органы түсініктеме беру туралы хабарлама жібереді. Мұндай тексерулер көбіне жасырын табыстарды анықтауға бағытталған.
Қаражатты растай алмаса не болады
Пәтер сатып алу өздігінен заң бұзушылық болып саналмайды. Алайда декларациялау талаптары бұзылса, жауапкершілік туындайды. Мысалы, декларация уақытында тапсырылмаса, алдымен ескерту беріледі. Егер бұзушылық бір жыл ішінде қайталанса, 15 АЕК мөлшерінде айыппұл салынады. 2026 жылы бұл 64 875 теңге.
Егер декларацияда толық емес немесе нақты емес мәліметтер көрсетілсе, жаза жеңілірек болады. Алғаш рет ескерту беріледі, ал қайталанса — 3 АЕК көлемінде айыппұл салынады.
Тағы бір тәуекел — салық органы қаражатты жарияланбаған табыс деп тануы. Мұндай жағдайда 10% мөлшерінде жеке табыс салығы есептеледі. Мысалы, пәтер құны 90 миллион теңге болса, салық шамамен 9 миллион теңгеге жетуі мүмкін.
Дегенмен іс жүзінде жағдай әрдайым қатал бола бермейді. Егер адам қаражаттың бір бөлігін растай алса — мысалы, жинақ, несие немесе мүлік сату арқылы — салық тек түсіндірілмеген сомаға ғана есептеледі.
Пәтер сатқанда есеп беру керек пе
Пәтер сату автоматты түрде декларация тапсыруды талап етпейді. Бұл — мүлікті әдеттегі иеліктен шығару. Ерекше жағдайлар шетелдегі мүлікке немесе мемлекеттік қызметкерлерге қатысты болуы мүмкін.
Алайда тағы бір маңызды жайт бар. Егер тұрғын үй сатып алынған бағадан қымбатқа сатылып, меншік мерзімі екі жылдан аз болса, пайдадан 10% жеке табыс салығын төлеу қажет.
Қорытынды
Бүгінде декларациялау жүйесі икемдірек болды, бірақ толық жойылған жоқ. Көп жағдайда қарапайым азаматтарға жыл сайын есеп берудің қажеті жоқ. Дегенмен ірі сатып алулар кезінде, әсіресе қымбат жылжымайтын мүлік туралы сөз болғанда, салық органдарының назары артады.
Сондықтан негізгі қорытынды қарапайым: қаражаттың қайдан келгенін алдын ала түсініп, қажет болған жағдайда оны растай алуға дайын болу маңызды.
Сондай-ақ оқыңыз: 2026 жылы қайталама тұрғын үй арзандауы мүмкін
Жылжымайтын мүлік саласындағы барлық өзекті жаңалықтарды homsters қосымшасынан оқыңыз
