Салынған пәтерлер саны мен берілген ипотекалардың көлемі әрдайым нақты жағдайды көрсете бермейді. Бұл көрсеткіштер қазақстандық отбасының өз баспанасын сатып алуға қаншалықты мүмкіндігі бар екенін толық ашпайды. Енді тұрғын үйдің қолжетімділігін басқа тәсілмен бағалау ұсынылып отыр. Есептеулерде нақты үй шаруашылықтарының табысын, пәтер бағасын, кредит беру шарттарын және тұрмысқа жұмсалатын шығындарды ескеру көзделеді. Мұндай бастаманы 30 қыркүйекте Құрылтайдың пленарлық отырысында депутат Бурихан Нұрмұхамедов көтерді. Ұсыныс Премьер-министр Олжас Бектеновке жолданған депутаттық сауал барысында айтылды.
Есептеу тәсілін неге өзгертуді ұсынып отыр
Қазір тұрғын үй саясатының нәтижелері көбіне бірнеше негізгі көрсеткіш бойынша бағаланады. Билік құрылыс көлемін, пайдалануға берілген шаршы метр санын және рәсімделген ипотекалық қарыздардың көлемін ескереді. Алайда Нұрмұхамедов бұл деректер жеткіліксіз деп есептейді. Оның пікірінше, олар қарапайым отбасының нақты қаржылық мүмкіндігін көрсетпейді.
Депутат өз сауалында бірнеше көрсеткішті келтірді. Оның мәліметінше, 2026 жылдың тамызында тұрғын үйді жалға алу құны жылдық есеппен 17,1%-ға өскен. Ал халықтың жан басына шаққандағы нақты табысы бірінші тоқсанда небәрі 0,1%-ға артқан.
Сонымен қатар, 2025 жылдың қорытындысы бойынша медианалық жалақы 317 мың теңгені құрады. Ал ең жиі кездесетін жалақы мөлшері небәрі 116 мың теңгеге жеткен. Сондықтан орташа жалақыға негізделген есептер жалпы көріністі бұрмалауы мүмкін. Мұндай тәсіл отбасылардың мүмкіндігі шын мәніндегі деңгейден жоғары деген әсер қалыптастыруы ықтимал.
Сондықтан депутат тәсілді өзгертуді ұсынды. Оның пікірінше, азаматтардың тұрғын үй сатып алу мүмкіндігін бағалағанда негізінен орташа жалақыға сүйену дұрыс емес.
Қазақстандықтар тұрғын үй мәселесін қалай шешуде: 2026 жылдың сегіз айының қорытындысы
Бір көрсеткіштің орнына нені ескеру ұсынылады
Нұрмұхамедов жаңа әдістеменің негізіне отбасының медианалық табысын енгізуді ұсынады. Бұл ретте жылжымайтын мүлік құнын нақты жасалған мәмілелер бойынша анықтау қажет. Бұдан бөлек, нарықтағы кредит беру шарттары мен тұруға кететін толық шығындарды да есепке алу ұсынылады.
Осылайша, тұрғын үйдің қолжетімділігін бірден бірнеше параметр бойынша бағалауға болады. Бірінші көрсеткіш — стандартты пәтер құнының отбасының жылдық медианалық табысына арақатынасы. Бұл жылжымайтын мүлік бағасының халықтың нақты табысына қаншалықты сәйкес келетінін көрсетеді.
Екінші көрсеткіш отбасы бюджетіне түсетін ағымдағы жүктемені көрсетуі тиіс. Ол үшін отбасының ипотекаға, жалдау ақысына және коммуналдық төлемдерге жұмсайтын табыс үлесін есептеу ұсынылады.
Сонымен қатар, әдістеме бастапқы жарнаны жинауға кететін уақытты да қамтуы мүмкін. Бұл көрсеткіш отбасыға пәтер сатып алуға дайындалу үшін қанша жыл қажет екенін көрсетеді.
Тағы бір параметр банктердің талаптарына байланысты. Ипотека ала алатын отбасылардың нақты үлесін анықтау ұсынылады. Сондай-ақ азаматтардың мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының талаптарына сәйкестігін ескеру көзделеді.
Бұдан бөлек, депутат отбасы бюджетіне түсетін жалпы жүктемені бағалауды ұсынады. Статистикада тұрғын үйге жұмсалатын шығын деңгейіне қарай үй шаруашылықтарын бөлек қарастыруға болады. Мысалы, табысының 30%-дан, 40%-дан немесе 50%-дан астамын тұрғын үйге жұмсайтын отбасыларды жеке есепке алу ұсынылады.
Неліктен көрсеткіштерді өңірлер бойынша бөлу ұсынылады
Бүкіл елге ортақ бірыңғай орташа көрсеткішті де қайта қарау ұсынылып отыр. Оның орнына неғұрлым егжей-тегжейлі бағалау жүйесі енгізілуі мүмкін.
Нұрмұхамедов көрсеткіштерді әр өңір бойынша жеке есептеу қажет деп санайды. Сонымен бірге деректерді елді мекен түрлері мен отбасы санаттары бойынша бөлу ұсынылады.
Мұндай тәсіл облыстар мен қалалар арасындағы елеулі айырмашылықтарды ескеруге мүмкіндік береді. Өңірлердегі пәтер бағасы айтарлықтай өзгеше. Халықтың табыс деңгейі де бірдей емес. Бұған қоса, кредит беру шарттары мен мемлекеттік бағдарламаларға қатысу мүмкіндіктері де ерекшеленеді.
Алынған көрсеткіштерді депутат жеңілдетілген ипотекалық бағдарламаларды әзірлеу кезінде пайдалануды ұсынады. Сондай-ақ оларды сатып алу құқығымен жалға беру бағдарламаларын және тұрғын үй сертификаттарын іске қосқанда қолдануға болады. Бұдан бөлек, әдістемені халықты қолдауға арналған өңірлік бағдарламаларда да ескеру ұсынылады.
Халықаралық тәжірибе де депутаттық сауалдың бір бөлігіне айналды. Мысалы, Ұлыбританияда тұрғын үйдің медианалық құнын медианалық табыспен салыстырады. Еуропалық одақ елдері халықтың тұрғын үйге жұмсайтын қаржылық жүктемесін бөлек бағалайды.
АҚШ тәжірибесінде де отбасылардың тұрғын үйге жұмсайтын табыс үлесі ескеріледі. Бұл ретте қаржылық жүктемесі аса жоғары үй шаруашылықтары жеке қарастырылады.
Басқа елдер қосымша бағалау тетіктерін де қолданады. Мысалы, қарыз алушылардың ипотекалық және жалпы борыштық жүктемесі есепке алынады. Мұндай тәсіл пәтердің бағасын ғана емес, сатып алушының нақты мүмкіндігін де бағалауға көмектеседі.
2026 жылы Қазақстанда тұрғын үйді қолдаудың қандай шаралары қолжетімді
Депутат Үкіметке не ұсынды
Нұрмұхамедов Үкіметке Қазақстанның барлық өңірі бойынша пилоттық есептеулер дайындауды ұсынды. Бұл ретте соңғы екі жылдың деректерін пайдалану ұсынылады.
Сонымен қатар, депутат қолданыстағы жеңілдетілген бағдарламаларды бағалау қажет деп санайды. Атап айтқанда, олардың отбасы шығындарына нақты әсерін анықтау керек. Мұндай талдау бағдарламаларға қатысушылар үшін тұрғын үй сатып алудың нақты құны төмендеді ме, соны көрсетуі тиіс.
Келесі кезеңде бұл көрсеткіштерді тұрақты түрде жариялау ұсынылады. Депутат 2027 жылдан бастап деректерді тоқсан сайын жаңартып отыруды ұсынды.
Әзірге бұл тек бастама. Жаңа әдістеме ресми түрде бекітілген жоқ. Алайда ол енгізілсе, мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының тиімділігін бағалау тәсілі өзгеруі мүмкін.
Ондай жағдайда қолдаудың нәтижесі тек пәтер саны мен берілген қарыздар көлемі бойынша бағаланбайды. Отбасы бюджетіне түсетін нақты жүктеме де маңызды көрсеткішке айналады. Депутаттың пікірінше, дәл осындай тәсіл тұрғын үйдің қолжетімділігін неғұрлым нақты көрсете алады.
Сондай-ақ оқыңыз: 2026 жылы Қазақстанда жалға берілетін пәтер ме, әлде депозит пе: қайсысы тиімді
Жылжымайтын мүлік туралы барлық өзекті жаңалықтар — Homsters қосымшасында
